• |

कमान्डरलाई थाहै नदिई योजना बदलिएकोः स्याङजा कब्जा

चन्द्रप्रकाश खनाल ‘बलदेव’

२०५८ सालको पहिलो शान्तिबार्तामा आउदा हाम्रो पार्टीले प्रहरीसंगको लडाई जितिसकेको थियो । त्यागे बार्तामा पार्टीले उठाएको शान्ति, संबिधानसभा र गोलमेच सम्मेलनको नारामा कुनै सहमति बन्न नसकेपछि हामी युद्धबिराम भंग गर्ने निष्कर्षमा पुग्यौ । युद्धबिराम भंगपछि हामी कसरी अघि बढने, फौजी आक्रमण कस्तो बनाउने भनेर चितवनमा बैठक बस्यौ । त्यहा हामी फौजी योजना बनाउन खास खास मान्छे मात्र बसेका थियौ । अध्यक्ष प्रचण्ड, बाबुराम भटराई, किरण, बादल, अनन्त, म लगायत थुप्रै साथिहरु अवको योजना कसरी लैजान सकिन्छ भन्नेबारे अत्यन्तै गहिरो छलफल गरयौ । २०५२ सालदेखी २०५८ सालसम्म भएका फौजी आक्रमणको मुल्याङकन पनि गर्यौ त्यहा । पुर्व पश्चिमका आक्रमणको मुल्याङकन गर्दा हामीले प्रहरीमाथीको आक्रमणमा बिजय प्राप्त गरिसकेको निष्कर्ष निकाल्यौ । अव घुमन्ते बिद्रोही कार्यदिशाबाट माथी उठनुपर्छ र घुमिफिरी फेरी पनि प्रहरीलाई नै आक्रमण गर्नुहुदैन । संख्यात्मक र हतियारको संख्याको आधारमा नभएर राजनितिक श्रेष्ठताको आधारमा लडिएको युद्ध बैचारिक युद्ध हुनाले अहिलेको युद्धलाई एक स्टेप माथी उठाउनुपर्छ भन्नेमा एकमत भयौ । अव हामीले सैनिकमाथी आक्रमण गर्नुपर्छ र त्यसो गर्दा असाध्यै होस पनि पुर्याउनुपर्छ भनेर शुरु गर्यौ ।

चन्द्रप्रकाश खनाल ‘बलदेव’

चन्द्रप्रकाश खनाल ‘बलदेव’

त्यतिखेर जनमुक्ति सेनाको ठुलो हिस्सा पश्चिममा भएकोले त्यतातीरबाटै सैनिकमाथीको आक्राण शुरुवात गर्नुपर्छ भन्यौ । आक्रमण गर्दा पुरै कब्जा गर्ने योजना बनायौ । पुर्वको हकमा सदरमुकाम आक्रमण गर्ने तर सैनिक क्याम्प उठाउने गरी नगर्ने निर्णय गर्यौ किनभने हामी त्यहा कमजोर थियौ । सरमुकाम कब्जा गर्ने तर सैनिकलाइ रोक्ने मात्र प्रस्ताव अघि सार्यौ । त्यतिबेला मध्य क्षेत्रको सैन्य क्षेत्र मैले हेर्ने भएकोले त्यहा लगातार प्रहरीलाइ मात्र आक्रमण गरेका थियौ । २०५७ सालदेखी नै म मध्ये क्षेत्रको सैन्य इन्चार्ज थिए । मध्ये क्षेत्रमा त्यतिखेर एउटा कम्पनि मात्र बनाएका थियौ । १४ ओटा प्लाटुन, एउटा कम्पनी र सयौ जस्तो स्वाएरहरु मध्य क्षेत्रमा कार्यरत थियो । त्यसमध्येको सेलेक्टेड कम्पनिको कमाण्डर गोरखाका सन्दिप भन्ने थिए । (जो पछि मारिए ) । अहिले १ नम्बर डिभिजनका कमाण्डर प्रतिक्षा भ्वाइस कमाण्डर थिए । मध्यक्षेत्रमा के गर्न सकिन्छ भनेर हेडक्वाटरबाट हामीलाइ सोधियो । मैले उत्तर दिए, ‘सदरमुकाम कब्जा गर्न सकिन्छ तर सैनिक ब्यारेक कब्जा गर्न गारहो छ ।’ त्यसपछि पश्चिममा सैनिक ब्यारेक कब्जा, पुर्व सैनिक रोक्ने सदरमुकाम मात्र कब्जा गर्ने र मध्य क्षेत्रमा सदरमुकाम मात्र कब्जा गर्ने भन्ने अन्तिम निर्णय गर्यौ । चितवन बसाइले यिनै निर्णय गर्यो र त्यसको तयारीमा हामी लाग्यौ । त्यतिखेर म सप्लाइ र निर्माणको पनि इन्चार्ज भएकोले मैले सबैतीरको तयारी जोडनुपर्ने पनि अवस्था थियो । तीन ओटै क्षेत्रमा कति कति हतियार पठाउने भन्ने जिम्मा पनि मेरै थियो ।

पश्चिमको दाङ आक्रमणको लागि केही एकै ४७ र एम १६ राइफलहरु पठायौ । त्यतिखेर हामीले २ ओटा एसएलआर राईफल बाहिरबाट सहयोग स्वरुप प्राप्त गरेका थियौ । ती राईफल पनि ठाउमा पुर्याउनु थियो मैले । ति हतियार दाङ पठाइसकेपछि मध्य क्षेत्रको तयारीमा म घनिभुत रुपमा जुटे । मुलत: म त्यो कम्पनिको कमिसार र त्यो क्षेत्रको पनि सैन्य इन्चार्ज भएकोले मैले त्यहा कमाण्डरको भुमिका निर्वाह गर्नुपर्ने थियो । मध्य क्षेत्रको हकमा हामीले तीन ओटा जिल्ला सदरमुकाम हेरेका थियौ । खासगरी स्याङजाको पुतलीबजार, पर्वतको कुश्मा, तराइमा नवलपरासीको परासी हेरियो । सवै हेरिसकेपछि स्याङजाको कुश्मा नै कब्जा गर्न उपयुक्त देख्यौ । त्यसैको प्लानमा लाग्यौे । हामीसंग भएको १ कम्पनि र १४ प्लाटुनले नपुग्न सक्छ भनेर पश्चिमबाट एक प्लाटुन माग्यौ । कमरेड अरुणको नेतृत्वमा ४५ जनाको प्लाटुन पश्चिमबाट बोलाइयो । त्यो प्लाटुन कालिकोटबाट आएको थियो । (त्यो प्लाटुनको कमाण्डर कमरेड अरुण अर्घाखाची आक्रमणमा शहिद हुनुभएको थियो ।)
त्यतिबेला हामीले करिव साढे सात सयको फोर्स केन्द्रिकृत गरेका थियौ । हामीलाइ चाहिने जिलेटिन, गोलि गठठा र अरु सामानहरु सवै आंकलन गरेर कमरेड प्रतिक्षा र सन्दिपलाइ फाईनल रेक्कीको जिम्मा दिईयो । टोटल ब्यवस्थाको जिम्मा त्यतिबेलाको जिल्ला इन्चार्ज खोपबहादुर कडेल (चिराग)लाइ दिइयो । अरु हातहतियार ल्याउने टिम निर्माण गर्ने काम त्यतिबेलाको केन्द्रिय सदस्य उत्तमलाइ दिईयो । सवै जिम्मेवारी बाडफाडपछि रेकी गर्न शुरु गर्यौ । हामीले चित्रेभञ्ज्याङमा केन्द्रिकरण हुने निर्णय गर्यौ । स्याङजाको चित्रे र तनहुको किउलाइ बेश बनाएर सबै केन्द्रित गयौ । त्यो तयारी अत्यन्त छोटो समयमा गरिएको थियो । धेरै टिमहरु बनाएर रेकी गर्न पठायौ । पोखेराबाट धेरै नजिक भएकोले त्यहाबाट आउने सेना र वालिङमा ठुलो संख्यामा रहेका प्रहरी र त्यहा रहेको प्रहरी, सिडियो कार्यलय, डिएसपी कायालय, बैङकहरु, मालपोत कार्यालय ती सवै कब्जा गर्नुपर्ने थियो । तिनिहरुको रे्की गरिसकेपछि करिब करिव हामीहरुले आक्रमण गर्न सात दिन मात्र बाकी थियो । त्यसको तयारीमा जुटदै गर्दा मध्ये क्षेत्रका केही साथीहरु खासगरी एउटा सैन्य कमाण्डमा रहेका कमाण्डर सन्दिप भन्नेमा नै जिल्ला कब्जा गर्न सकिन्छ भन्ने आत्मबिश्वास देखा परेन । उनि आफै मध्ये क्षेत्रमा यो ठुलो योजना भयो सकिदैन भन्न थाले । त्यपछि मैले आतंकित हुन जरुरी छैन , हामी सहज ढंगले जित्न सक्छौ, कब्जा गर्न सकिन्छ भने । हामीले त्यो प्लान बचाउनु थियो पहिलो फायर गर्दासम्म पनि योजनालाइ गोप्य राख्नुपर्ने चुनौति थियो । त्यहा एकै रातमा सेल्टरमा पुग्नुपर्ने अवस्था थियो । सात दिन मात्र बाकी रहदा म आफै रेक्की गर्न गए ।

वालिङ हेरे, स्याङजाबाट पोखरासम्मको रुट हेरे । सवै रुटहरु हेरे र म्याप तयार पारे । म्याप तयार गर्ने क्रममा पुतली बजार कम्जा गरेपछि वालिङ त स्तह कब्जा गर्न सकिन्छ भन्ने लाग्यो । त्यसको डिफेन्स पनि हुदैन । त्यो अफेन्स गरेर यता आउन सक्ने अवस्था पनि थिएन । यदी स्याङजा जित्यौ भने स्तह वालिङ जितिन्छ । स्याङजा हारयौ भने वालिङलाइ किन रोक्ने मात्र भनेर मैले झण्डै सदरमुकाम जस्तै अर्को ठाउ वालिङ सात दिन बाकी रहदा थप गरे । पुतलीबजारसंगै वालिङ पनि कब्जा गर्नुपछ भनेर मैले अन्तिममा योजनामा थपे । शक्ति नया ढगले बाडियो र अहिलेको सिसिएम (कुमार) हरि अधिकारीको नेतृत्व वालिङमा खटाइयो । उहाको नेतृत्वमा चार प्लाटुन त्यहा खटाउने । त्यहाका सवै सरकारी कार्यालय कब्जा गर्ने योजना बनायौ । स्याङजा कब्जा गर्ने ४५ मिनेटको प्लान बनाइृयो । ४५ मिनेटमा टोटल कब्जा गरेर रिटिट हुनुपर्छ भनियो । पोखरा रोकेर असाध्यै दुर्त गतिमा कब्जा गर्ने र सकभर मानबिय क्षेति नगर्ने आत्मसर्मपण गर्नेलाइ कुनै हालतमा नमार्ने, सरकारी अधिकारीहरुलाइ कब्जामा लिने । कब्जामा लिएकालाई हत्या नगर्ने । भिडनतमा भिडन आउछ भने नछोडने योजना बनायौ । मुख्यत हामीले दुइतीरबाट आक्रमण गर्दै थियौ । आधिखोलामा पछाडी पटि अलि गारहो थियो । त्यहा सिडियो कार्यालयको भित्तोबाट आधिखोला सटेर जाने थियोे । आधीखोला तरे पारी गएर आक्रमण गर्नुपर्ने भएकोले त्यो असाध्यै ठुलो चुनौती भयो । पारी जादा आक्रमण नगर्दै सवै खुल्ने अवस्था थियो । त्यपछि मैले कमाण्डर सन्दिपलाइ हेर्न र त्यसको बिकल्प खोज्न पठाए । तर उनले बिकल्प छैन भनेर आए । त्यपछि म कमाण्डरको भर परिन र भिसि प्रतिक्षालाइ पठाए । मैले कसैलाइ नभनी आफनै ढंगले प्लान चेन्ज गरे । कमाण्डरलाइ पनि थाहा नदिई भिसीलाइ पठाएको थिए । प्रतिक्षालाइ अव तपाइले कमाण्ड गर्नुपर्छ पारी जाने फोर्सलाइ कमाण्ड गर्नुपर्छ भने । यदी खोला तरेर पारी जानुपर्ने भए पनि प्लान खुल्न भएन र यदी वारीबाटै जाने ठाउ छ भने पनि बिकल्प खोज्नुपर्यो भने । प्रतिक्षाले कुनै न कुनै बिकल्प छ तपाइ ढुक्क हुनुस भने पछि पारीको कमाण्ड प्रतिक्षालाइ सुम्पे ।janasena-final

हामीले जम्मा ४५ मिनेटमा सकेसम्म सवै कब्जा गर्ने नसके अन्तिमसम्म लडने र सकभर हाम्रो योजना भित्र कब्जा गर्ने नसके उज्यालो हुने बेलासम्म लडने भनियो । र केन्द्रित र बिकेन्द्रित योजना बनायौ । केन्द्रित , एटेक, रोक्ने र बिकेन्द्रित योजना बनायौ । पोखराबाट आउने शक्तिलाइ रोक्न एउटा प्लाटुन कमाण्डरको नेतृत्वमा पठायौ । पोखराबाट आउने सेनालाइृ रोक्न ६ ठाउमा अवरोध गर्यौ । बाटोका कल्भट बलमे उडाउने , रुख, ढुङगले त्यसो बाटो छेक्ने गर्यौ । सवै मोर्चामा आधा आधा घण्टा लडने योजना बनाइयो । यसरी प्लान बनाउदै जादा ६ वटा ठुला अवरोध र १० ओटा सना गरी १६ ओटा बवरोध खडा गर्यौ । आक्रमणस्थलको माथी टावरमा सेना थियो । त्यसलाइ रोक्ने, पाल्पादेखी वालिङसम्मको एउटा र कब्जा गर्न नसकेर पुतली बजारको प्रहरी उम्मेर वालिङतीर नजाओस भनेर स्याङजादेखी वालिङसम्म आठ वटा अवरोध खडा गर्यौ । मंसिर आठ गतेको लागि अन्तिम योजना बनायौ र सोचे अनुसार सवैतीरबाट सवै चिज प्राप्त गर्यौ ।

हामीले मंसिर आठ गते देशभर तीन ओटा मुख्य हमला र अरु सहायक हजारौ गर्ने भनेका थियौ । देशभर ११ बजे फायर खोल्ने भनेका थियौ । युद्धबिराम पनि त्यहि अनुसार भंग हुने हुनाले सवैतीर कोर्डिनेशन मिलाएका थियौ । आक्रमणको दिन दिउसो भिसि प्रतिक्षलाइ योजना चेन्ज गरेर बाटो बनाउन पठाए । त्यहा बाटो बनाएर तपाइ फलानो ठाउ आउनुस भनेर पठाए । ११ बजे त्यहा पुग्ने गरी हामी अन्तिम दिन नै अनितम सेल्टरबाट आक्रमण स्थल प्रस्थान गर्यौ । त्यहा १४ ओटा एसल्ट बनाएका थियौ । त्यसमध्ये पश्चिमबाट आउने टिमलाई सिडियो कार्यालय दिईयो । बसन्तको कमाण्डको टिमलाई सडकको छेढको पछाडी पटटी बस्ने प्रहरीको समुहलाइृ आक्रमण गर्न भनियो । त्यहा बंकरहरु पनि भएकोले त्यसलाइ तोडन हामीले करिव २० ओटा कुकर बम बनाएका थियौ । मुल गेटमा एउटा एसएमजी र अन्य हतियार सहितको समुह राखेका थियो । सवै ठाउमा आक्रमण गर्न छुट्टा छुटै टिम निर्माण गरेका थियौ । त्यो टिमहरु आ आफनो ठाउमा पुग्न अरुलाइ भन्दा निर्णयक पहल पुग्ने टिमलाइ समस्या थियो । त्यहा नजिकै रहेको मनिदरलाइ हामीले कमाण्ड पोष्ट बनाएका थियौ । त्यो पोष्टमा म लगायत उत्तम, सुनिलले त्यहाबाट कमाण्ड गरेका थियौ । त्यस अगाडीबाट कमाण्डरले कमाण्ड गर्ने, त्यसको अपोजिट ठाउबाट भिसिले कमाण्ड गर्ने मिलाएका थियौ । हामी ११ बजे ठाउमा पुग्यौ । ११ बजेर ५ मिनेटमा फायर खोल्ने कुरा थियो । ठिक ११ बजेर ३ मिनेटमा फष्ट फायर खोल्यौ । त्यहा १४ जना प्रहरी मरे । उनिहरु गस्तीमा गएका रहेछन । हामीले फायर खोल्ने पनि र उनिहरु गस्ती सकेर गेटमा आउने पनि भयो । गेटमा एसएमजीवाला टिमसंग उनिहरुको भिडन्त भयो । करिव हाम्रो योजना अनुसार नै काम भयो । त्यतिखेर स्मरणीय के छ भने कमाण्डरको कमाण्ड खोसियो तर उनलाइ नै थाहा दिईएन । उनले दिनभर कोदालोले खनेर आधीखोलाको वल्लो किनारबाटै बाटो बनाउनुभयो । जनताले पनि नदेख्ने गरि सिस्नेघारी फाडेर बाटो बनाउनुभयो । योजनालाई सक्केस गर्ने काम गर्नुभयो । सन्दिप डराउनुभएको छ । उहाले कमाण्ड छोनुभयो भने पनि मुख्य कमाण्ड मैले गर्छु ।

पुर्वको टिम मैले पसिरचालन गर्छु पश्चिमको तपाइले गर्नुस भने प्रतिक्षालाइ । म कमाण्डर प्रतिक्षा भिसी जस्तो गरेर योजना बनायौ । त्यो योजना अनुसार हामीले ४२ मिनेटमा कब्जा गर्यौ । हाम्रो चार जना साथीहरु घाईते भए । कोही पनि शहिद भएनन । पोखेराबाट आएको सेनालाइ ढेड घण्टा उतै रोकियो । भनेकै समयमा मालपोत, सिडियो लगायत सवै सरकारी हाकीम नियन्त्रणमा लियौ । बेङ कब्जा गर्यौ । बैङमा पैसा राखेको आलमाडी टुटाउन सकेनौ । त्यसपछि सात ओटा माइन हानेर आलमाडी तोडियो । त्यहाको पैसा सवै हावामा उडे, टुक्रा टुक्रा भए । स्याङजाबाट हामीले पन्ध्र करोड पैसा, करिव ५० किलो सुन कब्जा गर्यौ । यता वालिङमा पनि योजना अनुसार नै कब्जा भयो । त्यसमा एक इन्च पनि मिस्टेक भएन । स्याङजा, योजनामा बिना क्षेति गरिएको कार्वाही हो । कब्जा भएका सवैलाइ हामीले अली वर ल्याएर छाड्यौ, घाइते प्रहरीहरुलाइ एक ठाउ जिम्मा लगायौ । त्यहा हाम्रा साथीहरुको गल्ती पनि भयो । उनिहरुले कब्जापछि राम्रोसंग सर्च गरेनन । हामीले करिव १८ ओटा माउजर फेला पारयौ । बाकी शुरुमै आगो लगाउदा ३०, ३२ ओटा जले । बाकी हजारौ सेलहरु गोलीहरु नष्ट भए । गोलीको भण्डार नहेरी आगो लगाउदा हामी आक्रमण सकेर फर्कदा समेत त्यो जिपिएमजीको फायर जस्तै पडकीरहयो । हामीले ३०,४० थान पेस्तोल, अन्य राईफलहरु कब्जा गर्यौ । यस्तै वालिङबाट २ करोड नगद , सुन, २५ थान जति राईफल लगायत सवै कब्जा गर्यौ । करिव दुइृओटा सदरमुकाम जस्ता स्याङजा र वालिङ कब्जा गर्यौ । र, हामी रिटिट भयौ । यो कार्वाही मध्ये क्षेत्रमा उदाहरणीय थियोे । तर मध्यक्षेत्रमा यसपछि करिव जेठसम्मको अवस्था अत्यन्तै पेचिलो भयो । पार्टीको आन्तरिक बिवादको संघर्ष रहयो । जसरी हाम्रो एक्सन प्लान हुनुपर्ने थियो त्यसको रक्षा गर्न हामीले सकेनौ । त्यतिबेलामा सिसिएम, जिल्ला इन्चार्जहरुका पनि कमजोरी रहे । मेरो पनि कमजोरी रहयो । हतियार र टिमद्धारा नै हाम्रो प्लानको रक्षा हुन्छ भन्नेतीर भन्दा पनि बिकेनद्रीत गर्नुपर्छ भन्ने खालको मानसिकताले म मा पनि घर गर्यो कि भन्ने लाग्यो । हामी केन्द्रिकृत भन्दा पनि आफै सुरक्षीत हुने प्रबृति देखा पर्यो । योजनाको सफल रक्षा गर्न सकिएन । तर जहासम्म मेरो जीवनको १० बर्षका घटनाक्रम हेर्दा स्याङजा कार्वाही अबिष्मरणीय छ । (कुराकानीमा आधारीत)

सम्बन्धित समाचार

Leave a Reply

टाइप गरेर स्पेस थिच्नुहोस् र नेपाली युनिकोडमा पाउनुहोस। (Press Ctrl+g to toggle between English and Nepali OR just Click on the letter). अंग्रेजीमा टाइप गर्न "अ" मा थिच्नुहोस्।

*

भर्खरै view all

बलात्कार गरेको आरोपमा एक पक्राउ

दुई सय ६५ जनामा स्क्रब टाइफस, १८ जनामा डेंगु रोगको संक्रमण

यमपञ्चकको दोस्रो दिन आज कुकुर तिहार

चितवनमा मतदाता संख्या तीन लाख ५४ हजार

स्वास्थ्य संस्थाको चल र अचल सम्पत्ति अब स्थानीय तह मातहतलाई जिम्मा